In de loop van 2010/2011 werd in het Stadsarchief Amsterdam (SAA) ontdekt dat een van de medewerkers – een vertrouwd iemand met een langdurig dienstverband – boeken stal uit het SAA en deze verkocht aan een antiquaar in de stad. Het SAA besloot de publiciteit te zoeken en aangifte te doen. Beide stappen liggen niet altijd voor de hand. Het SAA verdient lof voor dit besluit. Je treedt immers naar buiten met een zwakte in je systeem; daar is moed voor nodig.

Sinds de uitgebreide verduisteringen van honderden prenten, boeken, schilderijen en militaria door een conservator van het Legermuseum in Delft houd ik op http://www.museumbeveiliging.com/category/diefstal/interne-diefstal/ en op http://www.museum-security.org/category/insider-theft/ informatie bij over verduistering bij collectiebeheerders. Daarnaast richtte ik een Google discussiegroep op over deze problematiek: https://groups.google.com/group/insider_theft_msn 

16 maart 2011 werd op de Reinwardt Academie in de reeks erfgoedarena’s een thema-avond georganiseerd over verduistering bij collectiebeheerders: “Het kan me gestolen worden Diefstal door medewerkers in het erfgoedveld“.

Ruim anderhalf jaar later, 23 november 2012, vond er een Liber Conferentie plaats in de Koninklijke Bibliotheek in Den Haag waar ook verduistering aan bod kwam.

Op beide evenementen gaf het SAA een presentatie over de verduisteringen die daar plaatsvonden en over maatregelen die genomen werden. Of beter: die niet genomen werden. Zowel tijdens de Erfgoedarena als tijdens de LIBER Collection Security Conference werd duidelijk dat het SAA onmachtig is een beveiligingsprobleem, want dat is verduistering, op te lossen via beveiligingsmaatregelen.

De discussie tijdens de Erfgoedarena beperkte zich feitelijk tot vaagheden als integriteitstrajecten – stokpaardje van de voormalig directeur van de Erfgoedinspectie – ‘open bespreken’ van de problematiek en bedrijfsethiek. Zo werd er onder andere gesuggereerd dat medewerkers die toegang hebben tot de collecties een ethische code moeten tekenen. De stelende conservator in het Legermuseum had de ICOM / Museumvereniging deontologische ondertekend, maar dat was voor hem geen belemmering jarenlang uit de collectie te roven. Bovendien mag er volgens mij gerust vanuit gegaan worden dat verduisteraars er niet aan herinnerd hoeven te worden dat diefstal onethisch is.

Anderhalf jaar later, tijdens de Liber conferentie, blijkt het SAA – zo dapper in het naar buiten treden over de verduisteringen – nog steeds niet de daadkracht en moed te hebben verduistering te bestrijden via duidelijke beveiligingsmaatregelen. Nog steeds wordt de huisregel dat medewerkers alleen via de dienstingang het gebouw mogen betreden en verlaten niet gehandhaafd. Nog steeds is de drempel te hoog, ondanks het slachtofferschap van verduistering, medewerkers te visiteren, desnoods steekproefsgewijs, bij het verlaten van het gebouw. Visitatie, zo bleek uit de discussies tijdens de Liber conferentie, is in Frankrijk, de U.K. of de U.S.A geen enkel probleem. Integendeel: in die landen wordt (ad random) visitatie van medewerkers als onlosmakelijk onderdeel van de bedrijfscultuur gezien; en terecht!

Het SAA heeft er voor gekozen de toegang tot de depots nu voor te behouden aan een beperkte groep medewerkers. Een maatregel die, indien eerder genomen, de recente verduistering niet had voorkomen omdat de medewerker die uit de collectie stal zonder enige twijfel tot die beperkte groep met toegang tot de depots had behoord.

Beveiligingsmaatregelen dienen redundant te zijn; elkaar aan te vullen en te overlappen. Naast zeer beperkte toegang tot de depots – nog beter: alleen een depotbeheerder met plaatsvervanger – kan gedacht worden aan CCTV, screenen van medewerkers, visitatie, EN integriteitstrajecten en open discussie over verduistering. Geïsoleerde maatregelen bannen verduistering niet uit, maar de redundancy van een pakket maatregelen vermindert de kans aanzienlijk.

Laat het duidelijk zijn: beveiligingsmaatregelen bieden geen 100% garantie dat verduistering niet meer voor komt. Die maatregelen zijn vooral bedoeld om de kans op verduistering veel kleiner te maken. Streven naar 100% eliminatie van verduistering verziekt de bedrijfscultuur. Het onvermogen tegen een beveiligingsprobleem beveiligingsmaatregelen te treffen, roept echter vraagtekens op over de gezondheid van de huidige bedrijfscultuur.

Ton Cremers

December 9th, 2012

Posted In: boeken, diefstal archieven, interne diefstal